Τότε που σκοτείνιασε ο ουρανός

Dave Eggers
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Σελίδες: 616
Τίτλος πρωτοτύπου: What is the what
Μετάφραση: Χίλντα Παπαδημητρίου

Ένα από τα πρώτα πράγματα που με παραξένεψαν και αναρωτήθηκα πως και γιατί, ήταν ο τίτλος αυτού του βιβλίου. Κάτι που πολύ συχνά συμβαίνει στις μεταφράσεις ξένης πεζογραφίας (αλλά και όχι μόνο, βλέπε τίτλοι ξενόγλωσσων ταινιών στο cinema), να αλλάζει ολοκληρωτικά ο τίτλος του έργου και συνήθως με εκνευρίζει. Και ήμουν πολύ περίεργος να δω πως από το το "What is the what" φτάσαμε στο "Τότε που σκοτείνιασε ο ουρανός". Στην πορεία κατάλαβα το νόημα και του ξενόγλωσσου και του ελληνικού και οφείλω να ομολογήσω πως η έμπνευση της μεταφράστριας στην ελληνική ήταν απόλυτα πετυχημένη και σαφώς ανώτερη από τον αμερικάνικο τίτλο και να της δώσω τα συγχαρητήρια μου.

Τότε που σκοτείνιασε ο ουρανός λοιπόν, που παραπέμπει στα μέσα της δεκαετίας του '80 όταν ο ουρανός του Σουδάν σκοτείνιασε από τα σύννεφα του εμφυλίου πολέμου. Το βιβλίο αφορά την ιστορία ενός υπαρκτού προσώπου, του Βαλεντίνο Ατσάκ Ντενγκ, ενός Σουδανού πρόσφυγα ο οποίος μαζί με 4.000 άλλα παιδιά τα λεγόμενα "Χαμένα παιδιά" κατέφυγαν, τελικά, στις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του '00 αφού πριν περιπλανήθηκαν ζητώντας προστασία σε διάφορες χώρες. Ο Βαλεντίνο λοιπόν ζει και εργάζεται στην Ατλάντα το 2005 όταν μια μέρα δέχεται ένοπλη επίθεση ληστείας από ένα ζευγάρι αφροαμερικανών μέσα στο ίδιο του το σπίτι υπό την απειλή όπλου. Τραυματίζεται ελαφρά και μεταφέρεται από φίλους σε ένα νοσοκομείο για να του παρασχεθούν οι πρώτες βοήθειες. Νιώθει ταπεινωμένος και αηδιασμένος για αυτά τα οποία ζει σε μια χώρα που υποτίθεται πως έφτασε να ζήσει ψάχνοντας για κάτι καλύτερο έχοντας θέσει σε κίνδυνο πάρα πολλές φορές της ζωή του και φτάνει σε σημείο να νοσταλγεί την πατρίδα του και τη ζωή του εκεί παρά τις αντιξοότητες που έζησε σαν παιδί.

Έτσι, νιώθει την ανάγκη να διηγηθεί την ιστορία της ζωής του. Οι αναμνήσεις του ξεκινάνε από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του '80. Το Σουδάν χωρίζεται νοητά σε βόρειο και νότιο και ο Βαλεντίνο είναι ένα εξάχρονο αγόρι που ζει ένα χωριό στα σύνορα βορά και νότου όταν ξεσπάει εμφύλιος πόλεμος. Το βόρειο Σουδάν κατοικείται κυρίως από Άραβες και έχοντας την υποστήριξη της κυβέρνησης του Χαρτούμ επιτίθεται στο νότο που ζουν οι γηγενείς Σουδανοί οι οποίοι δημιουργούν ένα ανταρτικό σώμα, τον ΛΑΣΣ με σκοπό την ανεξαρτητοποίηση του νότιου Σουδάν. Το χωριό του ήρωα μας καταστρέφεται και καίγεται ολοσχερώς, το μικρό αγόρι κατορθώνει να διαφύγει από τις στρατιές των Αράβων και περιπλανιέται μόνος του μέσα στο δάσος. Μένει συνεχώς κοντά σε διαφορετικούς άγνωστους για αυτόν ανθρώπους ζητώντας ασφάλεια, μέχρι που γίνεται μέρος μιας ομάδας αγοριών η οποία κινείται προς την Αιθιοπία όπου υποτίθεται πως θα τους δοθεί καταφύγιο. Έτσι ξεκινάνε μια συγκλονιστική οδική πορεία προς ένα νέο κράτος μέσα από ζούγκλες ,ερήμους, ποτάμια. Πάρα πολλά παιδιά χάνονται από ασιτία, κούραση, δίψα, αρρώστιες, επιθέσεις ζώων, αλλά και επιθέσεις του στρατού. Τελικά όσοι καταφέρνουν να φτάσουν στον προορισμό τους δέχονται το πολιτικό άσυλο που τους προσφέρει η Αιθιοπία αλλά λίγο μετά βρίσκονται ξανά κυνηγημένοι καθώς στη νέα χώρα που ζουν προσωρινά, ξεσπά και εκεί εμφύλιος και αναγκάζονται να διαφύγουν κακήν κακώς με προορισμό την Κένυα όπου ζουν σε ένα στρατόπεδο προσφύγων υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Η ιστορία φτάνει στις αρχές του '00 όταν 4000 Σουδανοί πρόσφυγες καταφέρνουν να μεταναστεύσουν στην Αμερική που τους δέχεται εκεί για να ζήσουν.

Το βιβλίο μου θύμισε πάρα πολύ το "Βαμμένο πουλί" του Kosinski. Όπως και εκεί έτσι και εδώ έχουμε  την οδύσσεια ενός μικρού παιδιού, κυνηγημένο από τα δεινά του πολέμου, μια ιστορία ξεριζωμού. Και ενώ στο βιβλίο του Πολωνού προβάλλεται η ανθρώπινη βαναυσότητα κυρίως εδώ κυριαρχεί η βιαιότητα του πολέμου. Ο ήρωας του βιβλίου στον πρόλογο που  κάνει μας αναφέρει ότι το κείμενο χαρακτηρίζεται σαν μυθιστόρημα διότι κάποια σημεία του είναι φανταστικά παρόλο που το σύνολο του είναι πραγματικά γεγονότα. Επίσης αναφέρει πως η εικόνα του εμφυλίου πολέμου που παρουσιάζεται είναι κατά βάση υποκειμενική, βασισμένη στις προσωπικές εμπειρίες του. Όπως και να 'χει μου δόθηκε η ευκαιρία να γνωρίσω ιστορική-πολιτική  αλλά και κοινωνική εικόνα του Σουδάν των τελευταίων δεκαετιών την οποία αγνοούσα σε μεγάλο βαθμό. Επίσης σε πολλά σημεία του βιβλίου επιστρέφει στο παρών της ζωής του και μας δίνει το κοινωνικό φόντο ενός μετανάστη στις ΗΠΑ, τις προσπάθειες προσαρμογής του και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Νομίζω πως παρόλο που εγώ έκανα αρκετές μέρες να το τελειώσω(για άσχετους με το έργο λόγους) είναι αρκετά ευκολοδιάβαστο χωρίς δύσκολα σημεία. Τα μπρος πίσω στο παρελθόν και το παρών δεν κουράζουν και σε κρατάει σε εγρήγορση. Η γλώσσα του συγγραφέα έχω την εντύπωση πως δεν είναι κάτι το ιδιαίτερο, την ιστορία που μας παρουσιάζεται στις σελίδες του θα τη χαρακτήριζα συγκλονιστική χωρίς καμιά αμφιβολία, σαν βιβλίο θα το αποκαλούσα αρκετά ενδιαφέρον.

Άβυσσος

Carmen Laforet
Εκδόσεις: Πατάκη
Σελίδες: 338
Τίτλος πρωτοτύπου: Nada
Μετάφραση: Χριστίνα Θεοδωροπούλου

Η Laforet έγραψε αυτό το υπέροχο μυθιστόρημα στα 23 της μόλις χρόνια και εκδόθηκε στα ισπανικά για πρώτη φορά το 1945. Ένας από τους λόγους που με οδήγησαν να το διαβάσω, πέρα από το ότι η υπόθεση του βιβλίου μου φάνηκε πολύ ενδιαφέρουσα, ήταν ο Llosa. Πως;  Ένας συγγραφέας που έχω αρχίσει να εκτιμώ και να θαυμάζω απεριόριστα λοιπόν, κάνει έναν φανταστικό πρόλογο για την "Άβυσσο" με καθόλα κολακευτικά σχόλια και ουσιαστικά αποθεώνει το βιβλίο αλλά και την συγγραφέα του. Και τελικά νομίζω πως είχε τόσο δίκιο.

Η πλοκή τοποθετείται στην Βαρκελώνη στις αρχές της δεκαετίας του '40 αμέσως μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Η Αντρέα είναι ένα δεκαοκτάχρονο κορίτσι που φτάνει στην Βαρκελώνη για να σπουδάσει φιλολογία. Γεμάτη όνειρα και με αυτήν την απερίγραπτη αίσθηση που προσφέρει το αίσθημα της ανεξαρτησίας. Η πρώτη βραδινή εικόνα της πόλης που αντικρίζει δεν είναι ακριβώς αυτό που περιμένει αλλά η συνέχεια είναι ακόμα πιο εφιαλτική για αυτήν όταν φτάνει στο σπίτι των συγγενών που θα την φιλοξενήσουν. Εκεί συναντά ανθρώπους πολύ διαφορετικούς από αυτούς που είχε στις αναμνήσεις των παιδικών της χρόνων όταν τους επισκεπτόταν και ένα σπιτικό πολύ πιο φτωχό σε σχέση με το παρελθόν. Η γιαγιά της -μια καλόκαρδη γριούλα με ευγενική ψυχή που θέλει μόνο την ευτυχία των παιδιών της, η θεία της Αγκούστια- αυστηρή με αυταρχικές τάσεις στην συμπεριφορά της, ο θείος της Χουάν -αδύναμος χαρακτήρας αλλά με εξαιρετικά βίαια ξεσπάσματα, η γυναίκα του Γκλόρια -μια καλλονή με κρυμμένα μυστικά, ένα μωρό, ο άλλος θείος της Ρομάν -ένας προικισμένος με καλλιτεχνικά χαρίσματα άνθρωπος αλλά πολύ σκοτεινός χαρακτήρας, μοχθηρός και ύπουλος, μια παρακόρη-βοηθός στις δουλειές του σπιτιού που φαίνεται να απολαμβάνει και να διασκεδάζει με τις συμφορές των υπολοίπων.

Μέσα σε αυτήν την κόλαση που ζει στο εσωτερικό του σπιτιού που την φιλοξενεί η Αντρέα νιώθει να ζει εγκλωβισμένη μέσα στις σκιές και τα πάθη που την περιστοιχίζουν. Εκτός όλων των άλλων τα οικονομικά είναι άθλια και οι συνθήκες ζωής γίνονται αφόρητες. Βρίσκει διέξοδο στη σύναψη μιας δυνατής φιλίας με μια συμφοιτήτρια της την Ένα που την βοηθάει πολύ να ξεχαστεί από την καθημερινότητα που ζει και αργότερα εισχωρεί σε μια παρέα νεαρών με καλλιτεχνικές ανησυχίες. Κάποια στιγμή που όλα φαίνεται να καταρρέουν γύρω της νιώθει την ανάγκη να ερωτευτεί. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και μια "εκδίκηση" για μια ξεχασμένη από τα χρόνια και καλά κρυμμένη ιστορία.

Η αφήγηση είναι στο πρώτο πρόσωπο, αποπνέει νεανικό χαρακτήρα αλλά είναι ταυτόχρονα πολύ ώριμη και με βάθος. Η γλώσσα χαρακτηρίζεται από την τελειότητα της απλότητας της και είναι υπέροχη. Η Laforet νομίζω πως μας δίνει πολλά παραπάνω από την ιστορία της Αντρέα. Σκιαγραφεί εκπληκτικά μέσα από την πλοκή, το πορτραίτο μιας ολόκληρης κοινωνίας τη μεταπολεμική περίοδο του εμφυλίου πολέμου στην Ισπανία. Δεν είναι ένα έργο που βασίζεται στον εμφύλιο, αλλά την ίδια στιγμή ο πόλεμος είναι κομμάτι του αφού η επίδραση του είναι διάχυτη σε κάθε σελίδα και χαρακτήρα του βιβλίου. Φτώχεια, εξαθλίωση, πείνα, βία αλλά και από την άλλη πλούτος, καλοπέραση, τάσεις για περιφρόνηση είναι αντιθέσεις που δημιουργούν πάντα τέτοιου είδους γεγονότα και αποδίδονται πραγματικά έξοχα μέσα από τις σελίδες του. Το μοναδικό πράγμα που δεν εγκαταλείπει τους ανθρώπους όταν όλα δείχνουν να καταρρέουν είναι τα πάθη,οι σχέσεις και ο έρωτας. Διαβάζεται εξαιρετικά εύκολα και μπορεί κάλλιστα να γίνει και χωρίς να το αφήσεις καθόλου από τα χέρια σου πριν το τελειώσεις. Σε κανένα σημείο δε, δεν νιώθεις προϊδεασμένος για το πως θα εκτυλιχθεί η πλοκή και κρατάει το ενδιαφέρον αμείωτο. Κατά τη γνώμη μου πρόκειται για ένα φοβερό κείμενο, που αν κάποιος με ρωτούσε αν αξίζει να το διαβάσει θα του έλεγα άφοβα, ναι. Αξίζει και με το παραπάνω.

Τα παιδιά του μεσονυκτίου

Salman Rushdie
Εκδόσεις: Ψυχογιός
Σελίδες: 689
Τίτλος πρωτοτύπου: Midnight's children
Μετάφραση: Ρένα Χατχούτ

Ο πολυβραβευμένος, πολυσχολιασμένος και πολλά πολύ-κάτι, εκκεντρικός Rushdie γράφοντας τα "Παιδιά του μεσονυκτίου" κέρδισε αρχικά το βραβείο Booker το 1981. Το ίδιο βιβλίο του χάρισε ακόμα δύο αξιομνημόνευτους τίτλους. Το "Booker of Bookers" το 1993 και το "The best all-time prize winners" το 2008 για τον εορτασμό της συμπλήρωσης των 15 και 25 χρόνων αντίστοιχα, του θεσμού.

Η πλοκή του τοποθετείται στην Ινδία κατά κύριο λόγο αλλά και στο Πακιστάν. Ο αφηγητής-Σαλίμ, που είναι και ο ήρωας του έργου, καταγράφει σε μια μορφή αυτοβιογραφίας, την ιστορία της ζωής του, εξηγώντας στην σύντροφο του Πάντμα διάφορες λεπτομέρειες, απαραίτητες για να γίνει αυτή η ιστορία κατανοητή. Έτσι λοιπόν εξηγεί πως για να αποκτήσει κανείς ολοκληρωμένη εικόνα της όλης ιστορίας δεν αρκεί να καταγράψει μόνο την προσωπική του περιπέτεια αλλά πρέπει να ξεκινήσει από πολύ νωρίτερα εξιστορώντας την πορεία της οικογένειας του.

Ξεκίνησα αρχικά να γράφω μια περίληψη του βιβλίου αλλά γρήγορα κατάλαβα ότι είναι αδύνατον για κάποιον που δεν το έχει διαβάσει να συνειδητοποιήσει τι γίνεται. Γιατί υπάρχουν τόσες πολλές σημαντικές λεπτομέρειες για να διαφωτίσουν την όλη ιστορία που αν δεν τις αναφέρεις σίγουρα η πλοκή αλλοιώνεται. Από την άλλη αν γίνω περισσότερο αναλυτικός θα πρέπει να γράψω τουλάχιστον 10 παραγράφους ώστε να βγουν πιο ασφαλή συμπεράσματα περί τίνος πρόκειται. Έτσι λοιπόν πάρα πολύ περιληπτικά για να δοθεί μια εικόνα (που σε καμιά περίπτωση όμως δεν είναι ενδεικτική της όλης πλοκής): Το βιβλίο χωρίζεται σε 3 μέρη. Το πρώτο μέρος αφηγείται την ιστορία της οικογένειας του Σαλίμ, από τον παππού του και την δημιουργία της οικογένειας του ως τον γάμο των γονιών του. Το δεύτερο μέρος ξεκινάει με τη γέννηση του ήρωα του βιβλίου και τα παιδικά του χρόνια στην Ινδία και συγκεκριμένα στη Βομβάη, τη μετανάστευση του στο Πακιστάν στην ηλικία των 11 περίπου, την εμπειρία του ως αυτόπτης μάρτυρας πολέμου μεταξύ των δύο αυτών χωρών και τελικά τον χαμό σχεδόν όλων των μελών της οικογένειας του. Το τρίτο μέρος περιλαμβάνει την επιστροφή του στη Ινδία, αυτή τη φορά στο Δελχί, την εντελώς νέα πορεία και τροπή που έχει λάβει η ζωή του, τον γάμο του, την φυλάκιση του, εως τελικά την απόκτηση της ελευθερίας του και την πορεία του ως το παρών την στιγμή που καταγράφει όλα αυτά τα γεγονότα. Βέβαια το βασικότερο ίσως στοιχείο που δεν ανέφερα παραπάνω είναι πως ο ήρωας αλλά και όλα τα υπόλοιπα στην Ινδία παιδιά που γεννήθηκαν στα μεσάνυχτα της 15ης Αυγούστου 1947, σημαδιακή ημερομηνία-ανεξαρτητοποίηση του κράτους, είχαν εκ γεννηθείς κάποιες μαγικές ικανότητες.

Λοιπόν, καταρχήν το βιβλίο είναι μαμούθ. Δεν είναι πως είναι τόσο τεράστιο το μέγεθος του - έχω διαβάσει και μεγαλύτερα αλλά και πολλά με πάνω κάτω τις ίδιες σελίδες, αλλά είναι τεράστιο σε λεπτομέρειες και μικρά μικρά γεγονότα που όλα παίζουν το δικό τους ρόλο. Μια πρώτη παρατήρηση που θα έκανα ήταν πως παρόλο που δεν είναι κουραστικό, δεν διαβάζεται γρήγορα. Το διάβασα αργά (με ωθούσε να το κάνω έτσι από μόνο του) και σαν παραμύθι. Είναι μαγικό και ταυτόχρονα αληθινό. Μαγικός ρεαλισμός λέγεται αυτό νομίζω. Η γλώσσα του Rushdie δεν θα  έλεγα πως με εντυπωσίασε, αλλά αυτό που σίγουρα με κέρδισε και αξίζει ιδιαίτερης μνείας είναι η τεχνική της γραφής του. Είναι κάτι που συνάντησα πρώτη φορά διαβάζοντας ένα βιβλίο, η κινηματογραφική απόδοση της πλοκής. Δηλαδή αισθάνθηκα πολλές φορές (όχι συνέχεια) πως οι περιγραφές του συγγραφέα δημιουργούσαν εικόνες, σκηνές που τις αισθάνεσαι σαν να σου περιγράφει slights. Πολύ πετυχημένα χρησιμοποιεί σε όλο το βιβλίο την τεχνική των αντιθέσεων και ιδιαίτερα των συμπτώσεων.

Από την άλλη παρόλο που το πολιτικό-ιστορικό και κοινωνικό φόντο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την όλη πλοκή, δεν νομίζω ότι εμβαθύνει τόσο πολύ ώστε να του δώσει την απαραίτητη βαρύτητα, όπως παρομοίως δεν εμβαθύνει ιδιαίτερα και στους χαρακτήρες. Επίσης έχω την άποψη πως υπάρχει μια έλλειψη δυνατών συναισθημάτων και η προσέγγιση του είναι περισσότερο περιγραφική παρά εσωτερική. Η όλη ιστορία βέβαια είναι ευχάριστη στην ανάγνωση, απλά η παρουσία του φανταστικού στοιχείου σε κάποια σημεία, υποκειμενικά μιλώντας πάντα δεν είναι κάτι που με ενθουσιάζει ιδιαίτερα. Είναι ένα ενδιαφέρον βιβλίο, νομίζω πως αξίζει να γευτεί κανείς την τεχνική της γραφής του συγγραφέα που είναι πολύ ιδιαίτερη, σύμφωνα με τα δικά μου γούστα πάντως δεν θα το χαρακτήριζα ως κάτι τόσο "δυνατό" σε σχέση με τη φήμη που το συνοδεύει.

Γέλιο στο σκοτάδι

Vladimir Nabokov
Εκδόσεις: Άγρα
Σελίδες: 258
Τίτλος πρωτοτύπου: Camera obscura
Μετάφραση: Ανδρέας Αποστολίδης

Το "Γέλιο στο σκοτάδι" γράφτηκε από τον Nabokov αρχικά στα ρωσικά και εκδόθηκε στα γαλλικά το 1933. Η μετάφραση του δεν πρέπει να ήταν και τόσο καλή, καθώς το κείμενο δέχτηκε όχι και τόσο καλά σχόλια από την κριτική της εποχής. Έτσι το 1938 ο ίδιος ο Nabokov το μετέφρασε στα αγγλικά με τον τίτλο "Laughter in the dark" με σκοπό να του προσδώσει το κύρος και την αίγλη που δεν του είχε αποδοθεί εξαιτίας των κακών μεταφράσεων του ως τότε. Με αυτή την μορφή εκδόθηκε τελικά και στην Αμερική.

Η πλοκή του βιβλίου τοποθετείται κυρίως στην Γερμανία και συγκεκριμένα στο Βερολίνο. Ο Αλμπίνους είναι ένας μέσης ηλικίας άνδρας, κριτικός έργων τέχνης, πετυχημένος και αναγνωρισμένος. Πλούσιος με κοινωνικό κύκλο ζει με την οικογένεια του, την γυναίκα του Ελισάβετ, αξιολάτρευτη που όμως ποτέ δεν τον γέμισε πραγματικά και την κόρη του Ίρμα. Η Μαργκό είναι μια δεκαεξάχρονη έφηβη, έξυπνη, πανέμορφη που εγκαταλείπει την διαλυμένη οικογένεια της-η οποία αντιμετωπίζει πολλών ειδών προβλήματα και που ποτέ δεν της συμπεριφέρθηκε σωστά σαν παιδί. Αυτό που αναζητά και προσπαθεί να βρει είναι η ασφάλεια, συνοδευόμενη όμως πάντα από το χρήμα, την δόξα και την καλοπέραση. Ο Ρεξ είναι ένας υποτίθεται φημισμένος και αξιόλογος καλλιτέχνης, πανούργος χαρακτήρας, που αυτό που τον χαρακτηρίζει είναι να εκμεταλλεύεται καταστάσεις και να διασκεδάζει με τις συμφορές των άλλων. Οι τρεις ήρωες του βιβλίου συνδέονται ο ένας με τον άλλο κάτω από διαφορετικές συνθήκες και τελικά δημιουργείται ένα ιδιόμορφο ερωτικό τρίγωνο καθώς αναπτύσσεται η πλοκή του βιβλίου. Η κατάληξη είναι ο Αλμπίνους πέφτοντας θύμα της αφέλειας και των επιθυμιών του να χάσει σταδιακά την ευτυχία του, τα λεφτά του και την ίδια την υγεία του.

Ο Nabokov στις δυο πρώτες προτάσεις του έργου έχοντας πλήρη επίγνωση, μας δίνει την όλη ιστορία που θα ακολουθήσει και μας προϊδεάζει και για το τέλος του.  Το εντυπωσιακό όμως είναι ότι παρόλα αυτά σε κανένα σημείο δεν έχασα το ενδιαφέρον μου κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Ίσα ίσα ήμουν πάρα πολύ περίεργος στο πως θα εκτυλιχθεί η πλοκή και με ποιο τρόπο θα καταλήξει. Αναμφίβολα αυτό είναι κατόρθωμα ενός μεγάλου συγγραφέα. Οι χαρακτήρες που τα κύρια γνωρίσματα τους είναι τόσο διαφορετικά μεταξύ τους, είναι απλά φανταστικοί. Συμβάλουν στην δημιουργία μιας γοητευτικότατης πλοκής που την χαρακτηρίζει η ειρωνεία και αναδεικνύει την παρωδία της όλης υπόθεσης. Την γραφή τη βρήκα υπέροχη και μιας και το βιβλίο είναι σχετικά μικρό, νομίζω πως θα δυσκολευτείς πολύ να το αφήσεις από τα χέρια σου. Μέσα από τις σελίδες του ο συγγραφέας μας δείχνει πως η εμμονή γενικά είναι κακός σύμβουλος, αφού τυχαίνει να λειτουργεί κατά τέτοιον τρόπο ώστε να μας κάνει να μην μπορούμε να δούμε όλα αυτά που συμβαίνουν μπροστά μας και υποκύπτοντας στους κανόνες της να αγνοούμε τις προτροπές-συμβουλές των γύρω μας.

Τελειώνοντας το, μου δημιουργήθηκε η πολύ ευχάριστη αίσθηση ότι διάβασα καλή λογοτεχνία. Περιττό να πω, πως αν ήταν μέρα τη στιγμή που ολοκλήρωσα την ανάγνωση θα είχα βγει κατευθείαν έξω σε κάποιο βιβλιοπωλείο για να αγοράσω κάποιο βιβλίο του Nabokov (η "Λολίτα" πλέον είναι θέμα χρόνου) ή κάποιου άλλου Ρώσου συγγραφέα. Τόσο θετικά επηρεάστηκα από το συγκεκριμένο.